اندومتریوز و باروری؛ علائم پنهان، تشخیص، درمان و شانس بارداری
سالهاست که به بسیاری از زنان و دختران مبتلا به اندومتریوز گفته میشود درد شدید قاعدگی چیزی است که باید با آن کنار بیایند.
بعضی از آنها هر ماه از مدرسه یا محل کار غیبت میکنند. برخی دیگر جلسات کاری، سفر، ورزش و حتی روابط عاطفی خود را براساس درد، خونریزی شدید، خستگی، علائم گوارشی یا ناراحتی هنگام رابطه جنسی برنامهریزی میکنند. بسیاری نیز پس از اینکه بارها شنیدهاند آزمایشهایشان طبیعی است یا درد قاعدگی «بخشی از زنبودن» است، به تجربه و احساس خودشان شک میکنند.
اما دردی که مرتب زندگی روزمره را مختل میکند، نیازمند بررسی پزشکی است.
اندومتریوز یکی از علتهای احتمالی چنین علائمی است. این بیماری مزمن میتواند از حوالی نخستین قاعدگیها آغاز شود و در تمام سالهای باروری ادامه پیدا کند. در برخی افراد، اثرات آن حتی پس از یائسگی نیز باقی میماند.
سازمان جهانی بهداشت تخمین میزند که اندومتریوز حدود ۱۰ درصد زنان در سنین باروری، یعنی نزدیک به ۱۹۰ میلیون نفر در سراسر جهان را درگیر کرده است. با وجود شیوع بالای بیماری، ممکن است از زمان شروع علائم تا تشخیص نهایی بین چهار تا دوازده سال طول بکشد.
اندومتریوز میتواند بسیار فراتر از قاعدگی بر زندگی فرد اثر بگذارد. سلامت جسمی، وضعیت روانی، تحصیل، کار، سلامت جنسی، روابط عاطفی، فعالیتهای روزمره و باروری ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.
بااینحال، ابتلا به اندومتریوز بهطور خودکار به معنای ناباروری نیست. بسیاری از زنان مبتلا به این بیماری بهطور طبیعی باردار میشوند. برخی دیگر ممکن است به زمان بیشتر، جراحی، درمانهای باروری یا ترکیبی از این روشها نیاز داشته باشند.
شناخت زودهنگام علائم و انتخاب درمان براساس شرایط خود فرد، نه صرفاً نام یا مرحله بیماری، میتواند از رنج غیرضروری جلوگیری کند و به حفظ زمان ارزشمند باروری کمک کند.
دانلود اپلیکیشن DLady
اندومتریوز چیست؟
اندومتریوز بیماریای است که در آن بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند.
این نواحی بافتی که معمولاً ضایعات یا ایمپلنتهای اندومتریوز نامیده میشوند، بیشتر در اطراف قسمتهای زیر دیده میشوند:
- تخمدانها
- لولههای فالوپ
- سطح بیرونی رحم
- پوشش داخلی لگن
- روده
- مثانه
- بافتهای نگهدارنده رحم
وقتی اندومتریوز تخمدان را درگیر کند، ممکن است کیستی حاوی خون قدیمی تشکیل شود. به این نوع کیست اندومتریوما گفته میشود و گاهی بهطور غیررسمی آن را «کیست شکلاتی» مینامند.
اندومتریوز اغلب ناحیه لگن را درگیر میکند، اما در موارد نادر ممکن است در قسمتهای دیگری از بدن نیز دیده شود. برای مثال، اندومتریوز دیافراگم یا قفسه سینه ممکن است باعث درد دورهای شانه، درد قفسه سینه، سرفه یا تنگی نفس در نزدیکی زمان قاعدگی شود.
ضایعات اندومتریوز ممکن است به تغییرات هورمونی پاسخ دهند و باعث التهاب، تشکیل بافت اسکار، فیبروز، چسبندگی و تغییر در موقعیت یا حرکت اندامهای لگنی شوند.
اندومتریوز یک عفونت نیست. از طریق رابطه جنسی منتقل نمیشود و نتیجه کاری نیست که زن انجام داده یا انجام نداده باشد.
این بیماری سرطان نیز محسوب نمیشود. اگرچه برخی پژوهشها ارتباط اندکی میان اندومتریوز و بعضی انواع نادر سرطان تخمدان نشان دادهاند، خطر مطلق برای بیشتر افراد همچنان پایین است. ابتلا به اندومتریوز بهتنهایی معمولاً به این معنا نیست که زن به غربالگری سرطان فراتر از توصیههای معمول متناسب با سن و عوامل خطر شخصی نیاز دارد.
در حال حاضر هیچ درمانی وجود ندارد که بتواند بهطور قطعی و دائمی اندومتریوز را درمان کند. بااینحال، درد، نگرانیهای مربوط به باروری و سایر پیامدهای بیماری اغلب با دارو، جراحی، مراقبتهای باروری، حمایتهای سبک زندگی یا ترکیبی از این رویکردها قابلکنترل هستند.
علت اندومتریوز چیست؟
علت دقیق اندومتریوز هنوز مشخص نشده است.
فرضیههای مختلفی مطرح شدهاند؛ از جمله حرکت بافت قاعدگی از طریق لولههای فالوپ به داخل لگن، تغییر در عملکرد سیستم ایمنی، استعداد ژنتیکی، تبدیل بعضی سلولها به بافتی شبیه اندومتریوز و انتقال سلولها از طریق سیستم لنفاوی یا گردش خون.
هیچیک از این نظریهها بهتنهایی نمیتواند همه موارد بیماری را توضیح دهد.
به نظر میرسد اندومتریوز در برخی خانوادهها شیوع بیشتری دارد. داشتن مادر، خواهر یا دختری که به این بیماری مبتلاست ممکن است احتمال ابتلا را افزایش دهد، اما سابقه خانوادگی بهتنهایی نمیتواند تشخیص را تأیید یا رد کند.
پژوهشهای جدید، اندومتریوز را بیش از آنکه صرفاً بافت قاعدگی جابهجاشده بدانند، یک بیماری پیچیده التهابی و حساس به هورمون توصیف میکنند.
علائم اندومتریوز چیست؟
اندومتریوز در همه افراد به یک شکل ظاهر نمیشود.
بعضی زنان درد شدید و ناتوانکننده دارند. برخی علائم خفیف یا گهگاهی را تجربه میکنند. گروهی نیز هیچ علامت واضحی ندارند و بیماری آنها هنگام بررسی باروری، سونوگرافی یا جراحی به دلیل دیگری تشخیص داده میشود.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد شدید پیش از قاعدگی یا در طول آن
- درد لگنی که خارج از دوره قاعدگی نیز ادامه دارد
- درد هنگام رابطه جنسی یا پس از آن
- درد هنگام دفع مدفوع، بهخصوص در نزدیکی قاعدگی
- درد یا سوزش هنگام ادرار، بهخصوص در زمان قاعدگی
- خونریزی شدید یا طولانی قاعدگی
- لکهبینی یا خونریزی میان دو قاعدگی
- نفخی که الگوی دورهای دارد
- یبوست، اسهال، تهوع یا سایر علائم گوارشی
- خستگی مداوم
- کمردرد
- دردی که به لگن، باسن یا پاها انتشار پیدا میکند
- دشواری در باردارشدن
- درد دورهای قفسه سینه، شانه یا بالای شکم در موارد نادر اندومتریوز خارج لگنی
شدت درد نمیتواند بهطور دقیق میزان گستردگی بیماری را نشان دهد.
ممکن است زنی با ناحیه کوچکی از اندومتریوز سطحی درد بسیار شدیدی داشته باشد، درحالیکه فردی با بیماری عمقی یا گسترده فقط علائم خفیفی تجربه کند. به همین دلیل، حتی وقتی تصویربرداری طبیعی است، علائم باید جدی گرفته شوند.
ثبت قاعدگی و علائم میتواند مفید باشد. بهتر است موارد زیر یادداشت شوند:
- درد از چه زمانی شروع میشود
- درد در کدام ناحیه قرار دارد
- آیا هنگام قاعدگی، رابطه جنسی، دفع مدفوع یا ادرار رخ میدهد
- چه مدت ادامه پیدا میکند
- آیا داروی مسکن کمک میکند
- آیا خواب، مدرسه، کار، ورزش یا روابط را مختل میکند
این الگو میتواند در جلسه پزشکی اطلاعات ارزشمندی فراهم کند.
آیا قاعدگی بسیار دردناک طبیعی است؟
گرفتگی خفیف یا متوسط در روزهای ابتدایی قاعدگی شایع است.
اما درد در شرایط زیر نباید بهطور خودکار طبیعی تلقی شود:
- باعث غیبت مکرر از مدرسه یا محل کار شود
- فعالیتهای روزمره را متوقف کند
- خواب را مختل کند
- باعث استفراغ، غش یا ضعف شدید شود
- نیاز به مصرف مکرر یا مسکنهای قویتر داشته باشد
- چند روز پیش از شروع خونریزی آغاز شود
- پس از پایان قاعدگی ادامه پیدا کند
- بهتدریج شدیدتر شود
- هنگام رابطه جنسی، دفع مدفوع یا ادرار رخ دهد
درد شدید قاعدگی میتواند علتهای مختلفی داشته باشد. اندومتریوز یکی از آنهاست، اما آدنومیوز، فیبروم رحم، کیست تخمدان، عفونت لگنی، بیماریهای گوارشی، مشکلات مثانه و اختلالات اسکلتیعضلانی نیز ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند.
هدف از بررسی پزشکی این نیست که هر قاعدگی دردناکی اندومتریوز تلقی شود، بلکه باید از نادیدهگرفتن دردی جلوگیری کرد که واقعاً به بررسی نیاز دارد.
آیا نوجوانان نیز ممکن است به اندومتریوز مبتلا شوند؟
بله.
اندومتریوز میتواند در دوران نوجوانی و حتی مدت کوتاهی پس از نخستین قاعدگیها شروع شود. درد شدید در یک نوجوان نباید فقط به این دلیل که قاعدگی او بهتازگی آغاز شده است، نادیده گرفته شود.
علائم هشداردهنده احتمالی عبارتاند از:
- غیبت منظم از مدرسه به دلیل درد قاعدگی
- دردی که با مصرف مناسب مسکن بهاندازه کافی بهتر نمیشود
- تهوع یا استفراغ در زمان قاعدگی
- درد هنگام دفع مدفوع یا ادرار
- مراجعه مکرر به اورژانس به دلیل درد شکم یا لگن
- خستگی مداوم
- سابقه خانوادگی اندومتریوز
- ادامه درد با وجود درمان هورمونی
ارزیابی باید متناسب با سن نوجوان، سابقه پزشکی، رضایت او، احساس راحتی و مناسببودن معاینه داخلی یا سونوگرافی واژینال انجام شود.
روشهای جایگزین تصویربرداری ممکن است شامل سونوگرافی شکمی، سونوگرافی از راه پرینه، سونوگرافی رکتال یا MRI باشند؛ انتخاب روش به شرایط و تجربه مرکز درمانی بستگی دارد.
طبیعیبودن تصویربرداری، اندومتریوز سطحی را رد نمیکند. نوجوانان ۱۷ ساله یا کوچکتر با اندومتریوز مشکوک یا تأییدشده بهتر است به خدمات تخصصی زنان کودکان و نوجوانان یا مرکز تخصصی اندومتریوز ارجاع داده شوند.
اندومتریوز چگونه میتواند بر باروری اثر بگذارد؟
بارداری به هماهنگی چند مرحله مختلف نیاز دارد.
تخمک باید بالغ و آزاد شود. لوله فالوپ باید بتواند تخمک را دریافت کند. اسپرم باید به تخمک برسد. لقاح باید اتفاق بیفتد و جنین اولیه باید وارد رحم شود و با موفقیت لانهگزینی کند.
اندومتریوز ممکن است یک یا چند مرحله از این فرایند را تحت تأثیر قرار دهد، اما میزان اثر آن در افراد مختلف بسیار متفاوت است.
التهاب در محیط لگن
اندومتریوز ممکن است محیطی التهابی در لگن ایجاد کند.
مواد التهابی میتوانند بر تعامل میان تخمک و اسپرم، حرکت داخل لولههای فالوپ، لقاح یا رشد اولیه جنین اثر بگذارند.
این موضوع به معنای غیرممکنشدن لقاح نیست، بلکه ممکن است محیط باروری در برخی زنان شرایط مطلوب کمتری داشته باشد.
چسبندگی و تغییر در ساختار لگن
التهاب میتواند به تشکیل بافت اسکار و چسبندگی منجر شود.
چسبندگیها ممکن است تخمدان یا لوله فالوپ را از موقعیت معمول خود دور کنند. در بیماری پیشرفتهتر، ممکن است دریافت تخمک توسط لوله فالوپ دشوار شود یا لولهها دچار انسداد شوند.
اندومتریومای تخمدان
اندومتریوما ممکن است بافت تخمدان و در برخی موارد ذخیره تخمدانی را تحت تأثیر قرار دهد.
جراحی برای خارجکردن اندومتریوما نیز ممکن است به بافت سالم تخمدان آسیب برساند. به همین دلیل، تصمیم برای جراحی نباید فقط براساس وجود یا اندازه کیست گرفته شود.
سن، شدت درد، ظاهر کیست، درگیری یک یا هر دو تخمدان، سابقه جراحی، ذخیره تخمدانی، برنامه آینده برای بارداری و احتمال انجام IVF همگی اهمیت دارند.
اثر احتمالی بر رشد تخمک و لانهگزینی
برخی پژوهشها نشان میدهند اندومتریوز ممکن است در بعضی زنان بر رشد تخمک، تشکیل جنین یا شرایط لازم برای لانهگزینی اثر بگذارد.
بااینحال، تشخیص اندومتریوز بهطور خودکار به معنای پایینبودن کیفیت تخمکها یا شکست لانهگزینی نیست.
سن همچنان یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر کیفیت تخمک است.
رابطه جنسی دردناک و کاهش فرصت بارداری
درد هنگام رابطه جنسی میتواند بهطور غیرمستقیم بر باروری اثر بگذارد.
اگر رابطه جنسی دردناک یا از نظر عاطفی دشوار شود، ممکن است تعداد دفعات رابطه، از جمله در پنجره باروری، کاهش پیدا کند. اثر بیماری بر صمیمیت و سلامت روان زوج نیز نباید نادیده گرفته شود.
آیا همه زنان مبتلا به اندومتریوز نابارور میشوند؟
خیر.
بسیاری از زنان مبتلا به اندومتریوز بهطور طبیعی باردار میشوند و بعضی حتی هرگز متوجه بیماری خود نمیشوند.
شانس بارداری به عوامل بسیار بیشتری از تشخیص اندومتریوز بستگی دارد. عوامل مهم عبارتاند از:
- سن زن
- مدت زمانی که زوج برای بارداری تلاش کردهاند
- منظمبودن تخمکگذاری
- بازبودن لولههای فالوپ
- ذخیره تخمدانی
- نتیجه آزمایش اسپرم
- محل و گستردگی اندومتریوز
- سابقه جراحی تخمدان یا لگن
- وجود اندومتریوما
- سایر مشکلات باروری یا بیماریهای پزشکی
- تعداد فرزندانی که زوج در آینده میخواهند
مشاهده اندومتریوما در سونوگرافی بهتنهایی نمیتواند پیشبینی کند که زن بهطور طبیعی باردار خواهد شد یا خیر.
به همین ترتیب، اندومتریوز خفیف نیز تضمین نمیکند که بارداری سریع اتفاق میافتد.
تصمیمهای باروری باید براساس تصویر کامل وضعیت زوج گرفته شوند.
اندومتریوز چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص با شنیدن دقیق علائم فرد آغاز میشود.
پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:
- علائم از چه زمانی شروع شدهاند
- زمان و محل درد
- ارتباط علائم با قاعدگی
- درد هنگام رابطه جنسی یا پس از آن
- علائم گوارشی و ادراری
- الگوی خونریزی
- درمانهای قبلی
- سابقه خانوادگی
- جراحیهای قبلی
- تأثیر علائم بر زندگی روزمره
- برنامه فعلی یا آینده برای بارداری
گاهی تشخیص بالینی میتواند براساس علائم، معاینه و تصویربرداری انجام شود.
این موضوع تغییر مهمی نسبت به باور قدیمی است که تصور میکرد هر زن باید پیش از تشخیص یا شروع درمان، تحت جراحی قرار بگیرد. راهنماهای جدید میپذیرند که میتوان درمان را براساس علائم و یافتههای تصویربرداری، بدون تأیید جراحی اولیه، آغاز کرد.
معاینه فیزیکی
معاینه لگنی ممکن است حساسیت، توده تخمدانی، ندول یا کاهش حرکت رحم را نشان دهد.
اما طبیعیبودن معاینه، اندومتریوز را رد نمیکند.
معاینه باید پیش از انجام برای فرد توضیح داده شود و فقط با رضایت او صورت بگیرد.
سونوگرافی
معمولاً در صورت شک به اندومتریوز باید سونوگرافی واژینال پیشنهاد شود، حتی اگر معاینه شکم یا لگن طبیعی باشد.
سونوگرافی ممکن است موارد زیر را نشان دهد:
- اندومتریومای تخمدان
- بعضی انواع اندومتریوز عمقی
- درگیری روده، مثانه یا حالب
- چسبندگی یا کاهش حرکت اندامهای لگنی
- سایر علل احتمالی درد لگن
اگر سونوگرافی واژینال مناسب نباشد، بیمار آن را نپذیرد یا انجام آن را رد کند، ممکن است سونوگرافی شکمی لگن در نظر گرفته شود.
سونوگرافی طبیعی اندومتریوز را رد نمیکند. ضایعات کوچک و سطحی اغلب در تصویربرداری دیده نمیشوند و دقت بررسی تا حد زیادی به تجربه فرد انجامدهنده و تفسیرکننده بستگی دارد.
MRI
اگر احتمال اندومتریوز عمقی یا درگیری روده، مثانه، حالبها، دیافراگم یا سایر اندامها وجود داشته باشد، ممکن است MRI لگن یا سونوگرافی واژینال تخصصی توصیه شود.
این تصویربرداریها زمانی بیشترین فایده را دارند که توسط متخصصان باتجربه در تصویربرداری زنان و اندومتریوز برنامهریزی و تفسیر شوند.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی یک جراحی تحت بیهوشی است. جراح از طریق برش کوچکی در شکم، دوربین باریکی وارد میکند تا لگن را بررسی کند.
در همان عمل، در صورت مناسببودن و وجود رضایت قبلی، ممکن است نمونهبرداری یا درمان ضایعات قابلمشاهده انجام شود.
لاپاراسکوپی ممکن است در شرایط زیر مطرح شود:
- علائم با وجود درمان همچنان شدید باشند
- تصویربرداری طبیعی یا نامشخص باشد، اما شک بالینی همچنان بالا باقی بماند
- تشخیص نامشخص باشد
- جراحی احتمالاً فایده درمانی نیز داشته باشد
- اندومتریوما یا اندومتریوز عمقی به درمان نیاز داشته باشد
همه زنان با اندومتریوز مشکوک به لاپاراسکوپی فوری نیاز ندارند. بررسی، کنترل علائم، تصویربرداری و ارجاع تخصصی میتوانند بهطور همزمان پیش بروند.
آیا آزمایش خون یا بزاق میتواند اندومتریوز را تشخیص دهد؟
هنوز هیچ آزمایش خون معمول و در دسترسی وجود ندارد که بتواند بهتنهایی اندومتریوز را در همه بیماران تأیید یا رد کند.
CA-125
سطح CA-125 ممکن است در بعضی زنان مبتلا به اندومتریوز افزایش پیدا کند، اما در بسیاری از بیماریهای خوشخیم و بدخیم دیگر نیز بالا میرود.
نتیجه طبیعی، اندومتریوز را رد نمیکند و نتیجه بالا نیز آن را تأیید نمیکند.
به همین دلیل، CA-125 نباید بهعنوان آزمایش غربالگری عمومی یا روش تشخیصی مستقل اندومتریوز استفاده شود.
AMH
AMH آزمایش تشخیصی اندومتریوز نیست.
این آزمایش ممکن است در ارزیابی ذخیره تخمدانی استفاده شود و به تخمین پاسخ تخمدانها به داروهای باروری کمک کند. AMH کیفیت تخمک را مستقیماً اندازهگیری نمیکند، اندومتریوز را تشخیص نمیدهد و نمیتواند بارداری طبیعی را با قطعیت پیشبینی کند.
EndoSure و Endotest چیستند؟
در جولای ۲۰۲۶، NICE پیشنویس راهنمای استفاده اولیه از دو فناوری غیرتهاجمی جدید به نامهای EndoSure و Endotest را منتشر کرد.
Endotest نشانگرهای میکروRNA را در نمونه بزاق بررسی میکند. EndoSure نیز الگوهای فعالیت الکتریکی دستگاه گوارش را با استفاده از حسگرهایی که روی شکم قرار میگیرند، اندازهگیری میکند.
طبق پیشنهاد اولیه، این آزمایشها ممکن است برای مدت محدودی و در چارچوب جمعآوری شواهد، در بعضی بیماران استفاده شوند؛ بهویژه افرادی که معاینه بالینی آنها طبیعی است و سونوگرافی منفی، نامشخص، نامناسب یا ردشده دارند.
این آزمایشها قرار نیست جایگزین ارزیابی بالینی، تصویربرداری یا قضاوت پزشک شوند. همچنان درباره نتایج مثبت و منفی کاذب، تأثیر آنها بر تصمیمهای درمانی و پیامدهای بلندمدت بیماران عدم قطعیت مهمی وجود دارد.
یک آزمایش خونی دیگر به نام DotEndo برای استفاده اولیه با بودجه NHS توصیه نشد، زیرا به پژوهش بیشتری نیاز دارد.
راهنمای NICE هنگام آخرین بهروزرسانی این مقاله همچنان در مرحله پیشنویس بود. این آزمایشها نباید بهعنوان جایگزین قطعی سونوگرافی یا لاپاراسکوپی معرفی شوند و وضعیت مجوز و دسترسی به آنها ممکن است در کشورهای مختلف بسیار متفاوت باشد.
اندومتریوز چگونه درمان میشود؟
هیچ برنامه درمانی واحدی برای همه افراد مناسب نیست.
بهترین رویکرد به عوامل زیر بستگی دارد:
- نوع و شدت علائم
- تأثیر بیماری بر زندگی روزمره
- سن
- برنامه بارداری
- درمانهای قبلی
- محل بیماری
- ذخیره تخمدانی
- سابقه جراحی
- ترجیحات شخصی
- عوارض جانبی، دسترسی و هزینه درمان
درمان باید براساس اولویتهای خود فرد انتخاب شود، نه فقط مرحله جراحی بیماری.
هدف اصلی ممکن است کاهش درد، محافظت از اندامهای درگیر، حفظ عملکرد تخمدان، بهبود کیفیت زندگی، دستیابی به بارداری یا ترکیبی از این اهداف باشد.
داروهای مسکن
داروهای ضدالتهابی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن ممکن است در بعضی افراد درد مرتبط با قاعدگی را کاهش دهند.
این داروها ضایعات اندومتریوز را درمان نمیکنند.
استفاده از مسکن میتواند در ابتدا منطقی باشد، اما درد شدید یا مداوم نباید بدون بررسی بیشتر و فقط با مصرف مکرر مسکن برای مدت طولانی کنترل شود.
افرادی که زخم معده، بیماری کلیه، اختلالات خونریزی، بعضی بیماریهای قلبیعروقی، آسم حساس به داروهای ضدالتهابی یا سایر مشکلات پزشکی دارند، باید درباره گزینههای مناسب با پزشک مشورت کنند.
درمان هورمونی
درمانهای هورمونی میتوانند در بسیاری از بیماران درد را کاهش دهند و فعالیت اندومتریوز را مهار کنند.
گزینهها ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- قرص، چسب یا حلقه جلوگیری ترکیبی
- قرصهای فقط حاوی پروژستین
- سیستم داخل رحمی هورمونی
- تزریق یا ایمپلنت پروژستین
- آگونیستهای GnRH
- آنتاگونیستهای GnRH
- مهارکنندههای آروماتاز در موارد منتخب و مقاوم به درمان
درمانهای هورمونی ظاهراً آسیب دائمی به باروری آینده وارد نمیکنند. بااینحال، بیشتر آنها هنگام مصرف تخمکگذاری را متوقف میکنند یا از بارداری جلوگیری میکنند.
بنابراین این داروها برای کنترل علائم استفاده میشوند، نه برای افزایش شانس بارداری در ماههایی که فرد آنها را مصرف میکند.
درمانهای خوراکی جدیدتر از گروه آنتاگونیست GnRH
ترکیبات خوراکی جدید، گزینههای درمانی را برای بعضی بزرگسالانی که علائمشان با درمانهای قبلی پزشکی یا جراحی بهاندازه کافی بهتر نشده است، افزایش دادهاند.
در سال ۲۰۲۵، NICE موارد زیر را توصیه کرد:
- رلوگولیکس همراه با استرادیول و نوراتیسترون
- لینزاگولیکس همراه با درمان هورمونی جایگزین با دوز پایین
درمان add-back شامل مقدار کمی هورمون است که برای کاهش عوارض ناشی از پایینآمدن استروژن، مانند گرگرفتگی و کاهش تراکم استخوان، استفاده میشود.
این داروها برای همه مناسب نیستند. سابقه پزشکی، خطر لخته خون، سلامت استخوان، الگوی خونریزی، برنامه بارداری، سایر داروها، مجوز مصرف، پوشش بیمه و دسترسی محلی باید بررسی شوند.
چه زمانی جراحی مطرح میشود؟
جراحی ممکن است در شرایط زیر در نظر گرفته شود:
- درد شدید باشد یا با درمان دارویی بهاندازه کافی بهبود پیدا نکند
- اندومتریوما در تصویربرداری ویژگی نگرانکننده یا غیرمعمول داشته باشد
- اندومتریوز عمقی روده، مثانه، حالب یا اندام دیگری را درگیر کرده باشد
- ساختار لگن بهشدت تغییر کرده باشد
- تشخیص همچنان نامشخص باشد
- اندومتریوز احتمالاً بر بارداری طبیعی اثر گذاشته باشد
- دسترسی به فولیکولها در زمان برداشت تخمک دشوار باشد
در صورت امکان، جراحی باید به روش لاپاراسکوپی و توسط جراح یا تیم چندتخصصی باتجربه انجام شود.
جراحی میتواند ضایعات قابلمشاهده را خارج کند، چسبندگیها را آزاد کند، کیستها را درمان کند و بخشی از ساختار لگن را به حالت طبیعی نزدیک کند. در بعضی بیماران، درد کاهش مییابد و شانس بارداری طبیعی بهتر میشود.
اما جراحی تضمین نمیکند که درد برای همیشه از بین برود. اندومتریوز ممکن است عود کند و درد مزمن لگنی میتواند با اختلال عضلات کف لگن، حساسشدن اعصاب، بافت اسکار، مشکلات مثانه یا روده و سایر منابع درد نیز مرتبط باشد.
هر جراحی خطراتی مانند خونریزی، عفونت، آسیب به اندامهای اطراف، ایجاد چسبندگی جدید و صدمه به بافت سالم تخمدان دارد.
آیا اندومتریومای تخمدان باید خارج شود؟
نه همیشه.
وجود اندومتریوما بهطور خودکار به معنای نیاز به جراحی نیست.
تصمیمگیری باید عوامل زیر را در نظر بگیرد:
- سن زن
- شدت درد
- اندازه و ظاهر کیست
- درگیری یک یا هر دو تخمدان
- AMH و تعداد فولیکولهای آنترال
- سابقه جراحی تخمدان
- احتمال بدخیمی
- برنامه آینده برای بارداری
- برنامه انجام IVF
- احتمال دشوارشدن برداشت تخمک به دلیل کیست
خارجکردن اندومتریوما ممکن است درد را کاهش دهد و در بعضی زنان منتخب شانس بارداری طبیعی را بهتر کند.
بااینحال، جداکردن دیواره کیست از بافت سالم تخمدان ممکن است دشوار باشد. جراحی میتواند ذخیره تخمدانی را کاهش دهد، بهخصوص اگر هر دو تخمدان درگیر باشند یا فرد قبلاً جراحی شده باشد.
جراحیهای تکراری تخمدان نیازمند احتیاط ویژه هستند، زیرا اثر آنها بر ذخیره تخمدان ممکن است تجمعی باشد.
آیا اندومتریوما باید پیش از IVF خارج شود؟
اندومتریوما نباید فقط با هدف افزایش شانس تولد زنده، بهطور روتین پیش از IVF جراحی شود.
شواهد فعلی نشان نمیدهند که جراحی روتین پیش از درمان کمکباروری، میزان تولد زنده را افزایش میدهد. در مقابل، جراحی ممکن است ذخیره تخمدان و تعداد تخمکهای بهدستآمده هنگام تحریک را کاهش دهد.
جراحی پیش از IVF همچنان ممکن است در شرایط زیر مطرح شود:
- زن درد قابلتوجهی داشته باشد
- کیست ویژگیهای مشکوک داشته باشد
- محل کیست برداشت تخمک را دشوار کند
- دلیل جراحی مشخص دیگری وجود داشته باشد
ESHRE انجام روتین جراحی اندومتریوما پیش از درمان کمکباروری را زمانی که تنها هدف بهبود نتیجه IVF است، توصیه نمیکند. تصمیم نهایی باید براساس درد، ذخیره تخمدان، سابقه جراحی، ویژگیهای کیست و ترجیحات بیمار گرفته شود.
آیا زنان مبتلا به اندومتریوز باید فریز تخمک را در نظر بگیرند؟
فریز تخمک نباید بهطور خودکار به همه زنان مبتلا به اندومتریوز توصیه شود.
مشاوره حفظ باروری ممکن است در شرایط زیر منطقی باشد:
- اندومتریوما هر دو تخمدان را درگیر کرده باشد
- اندومتریوز تخمدانی گسترده باشد
- فرد سابقه جراحی تخمدان داشته باشد
- احتمال نیاز به جراحی مجدد تخمدان بالا باشد
- ذخیره تخمدانی در حال کاهش باشد
- دلیل پزشکی برای بهتعویقانداختن بارداری وجود داشته باشد
- درمانی برنامهریزی شده باشد که ممکن است بیشتر به بافت تخمدان آسیب بزند
اگر جراحی ممکن است ذخیره تخمدان را کاهش دهد، بهتر است گفتوگو درباره فریز تخمک پیش از عمل انجام شود.
فریز تخمک، تخمکهای جمعآوریشده را در سن فعلی زن حفظ میکند. این روش نمیتواند تولد فرزند را تضمین کند، روند افزایش سن بدن را متوقف کند یا تضمین دهد که در یک چرخه تعداد کافی تخمک بالغ به دست میآید.
فایده احتمالی آن بهشدت به سن، ذخیره تخمدانی، پاسخ مورد انتظار به تحریک، تعداد تخمک بالغ ذخیرهشده، کیفیت آزمایشگاه، برنامه آینده برای بارداری و احتمال استفاده از تخمکها بستگی دارد.
ازآنجاکه فایده بلندمدت فریز تخمک برای بسیاری از زنان مبتلا به اندومتریوز هنوز قطعی نیست، مشاوره باید فردی و واقعبینانه باشد، نه مبتنی بر ترس.
بارداری طبیعی، IUI یا IVF؟
همه زنان مبتلا به اندومتریوز به IVF نیاز ندارند.
مناسبترین مسیر به سن، ذخیره تخمدانی، نتیجه آزمایش اسپرم، وضعیت لولههای فالوپ، سابقه جراحی، مدت تلاش برای بارداری، شدت درد، محل بیماری و درمانهای قبلی بستگی دارد.
تلاش برای بارداری طبیعی
یک دوره تلاش طبیعی ممکن است در شرایط زیر منطقی باشد:
- زن جوانتر باشد
- لولههای فالوپ باز باشند
- تخمکگذاری منظم باشد
- ذخیره تخمدانی مناسب باشد
- نتیجه آزمایش اسپرم قابلقبول باشد
- زوج مدت طولانی برای بارداری تلاش نکرده باشند
- دلیل فوری برای جلوگیری از تأخیر وجود نداشته باشد
زمانبندی رابطه جنسی در پنجره باروری میتواند کمککننده باشد، اما نباید به زوج القا شود که باردارنشدن فقط نتیجه زمانبندی نامناسب رابطه است.
جراحی و بارداری طبیعی
جراحی ممکن است در بعضی زنان با بیماری حداقل یا خفیف یا دارای اندومتریوما، شانس بارداری خودبهخودی را افزایش دهد.
فایده احتمالی برای باروری باید در برابر خطرات جراحی، بهخصوص اثر جراحی تخمدان بر ذخیره تخمدانی، سنجیده شود.
پس از جراحی، شاخصی به نام Endometriosis Fertility Index یا EFI ممکن است به تخمین شانس بارداری بدون IVF و تصمیمگیری درباره مدت ادامه تلاش طبیعی کمک کند.
تلقیح داخل رحمی
IUI همراه با تحریک تخمدان ممکن است برای بعضی بیماران در نظر گرفته شود؛ بهخصوص زمانی که لولهها باز هستند، نتیجه اسپرم مناسب است و دلیل قوی برای رفتن مستقیم به IVF وجود ندارد.
ارزش IUI ممکن است در سن بالاتر، ذخیره تخمدانی پایین، آسیب لولهها یا بیماری گستردهتر کمتر باشد.
IVF
IVF ممکن است در شرایط زیر گزینه مناسبتری باشد:
- یک یا هر دو لوله فالوپ مسدود باشند
- سن باعث شود تأخیر بیشتر منطقی نباشد
- ذخیره تخمدانی کاهش یافته باشد
- عامل مردانه قابلتوجه وجود داشته باشد
- تلاشهای قبلی یا IUI موفق نبوده باشند
- ساختار لگن بهشدت تحت تأثیر قرار گرفته باشد
- عوامل دیگری لقاح طبیعی را کمتر محتمل کنند
راهنمای باروری NICE در مارس ۲۰۲۶ توصیه میکند در بیماران مناسب مبتلا به اندومتریوز، انتظار همراه با تلاش طبیعی یا جراحی مورد بحث قرار گیرد. اگر بارداری اتفاق نیفتد یا انتظار و جراحی مناسب نباشند، IUI تحریکشده یا IVF براساس شرایط فرد مطرح میشوند.
این مسیر نباید بهعنوان یک برنامه زمانی ثابت برای همه بیماران در نظر گرفته شود. برای مثال، به زنی در اواخر دهه سی با ذخیره تخمدانی پایین نباید الزاماً همان مدت زمانی برای انتظار توصیه شود که به زنی جوانتر با نتایج باروری مناسب پیشنهاد میشود.
چه زمانی باید باروری بررسی شود؟
توصیه شناختهشده این است که زنان کمتر از ۳۵ سال پس از دوازده ماه رابطه منظم و محافظتنشده بدون بارداری و زنان ۳۵ ساله یا بیشتر پس از حدود شش ماه برای بررسی باروری مراجعه کنند.
این بازهها بیشتر برای شرایطی کاربرد دارند که بیماری شناختهشدهای با اثر احتمالی بر باروری وجود ندارد.
در موارد زیر ممکن است ارزیابی زودتر منطقی باشد:
- اندومتریوز شناختهشده یا مشکوک
- اندومتریومای تخمدان
- درد شدید لگنی
- سابقه جراحی تخمدان یا لگن
- ذخیره تخمدانی پایین یا رو به کاهش
- تخمکگذاری نامنظم یا قطعشده
- احتمال بیماری لولههای فالوپ
- عامل مردانه شناختهشده یا مشکوک
- نگرانی مرتبط با سن
- درمانهای ناموفق قبلی باروری
ارزیابی زودهنگام به این معنا نیست که IVF بهطور خودکار توصیه میشود.
این بررسی اطلاعات بیشتری درباره ذخیره تخمدان، تخمکگذاری، وضعیت لولههای فالوپ، سلامت اسپرم و گزینههای موجود در اختیار زوج قرار میدهد.
هر دو شریک باید بررسی شوند. اندومتریوز ممکن است همزمان با عوامل مربوط به اسپرم، تخمکگذاری، لولهها، رحم، ژنتیک یا سایر مشکلات باروری وجود داشته باشد.
آیا بارداری اندومتریوز را درمان میکند؟
خیر.
بارداری درمان قطعی یا استاندارد اندومتریوز نیست.
برخی زنان در دوران بارداری یا شیردهی، به دلیل مهار تخمکگذاری و قاعدگی، کاهش موقت درد را تجربه میکنند.
علائم ممکن است پس از بازگشت چرخههای قاعدگی دوباره ظاهر شوند. بعضی زنان نیز در دوران بارداری یا پس از آن همچنان علائم دارند.
گفتن اینکه زن باید برای درمان اندومتریوز «باردار شود»، رویکرد مناسبی نیست. بارداری تصمیمی بزرگ از نظر جسمی، عاطفی، مالی و شخصی است.
زمان بارداری باید براساس خواسته زن، سلامت، روابط، شرایط زندگی و آمادگی او تعیین شود، نه تحت فشار برای کنترل یک بیماری پزشکی.
آیا هیسترکتومی اندومتریوز را درمان میکند؟
نه لزوماً.
در هیسترکتومی رحم خارج میشود. ضایعات اندومتریوز خارج از رحم قرار دارند، بنابراین خارجکردن رحم بهطور خودکار همه ضایعات را از بین نمیبرد.
هیسترکتومی ممکن است برای بعضی افراد با علائم شدید که قصد بارداری ندارند و درمانهای دیگر برایشان مؤثر نبودهاند، مطرح شود.
تصمیم درباره خارجکردن تخمدانها جداگانه است و پیامدهای مهمی برای سلامت دارد. خارجکردن هر دو تخمدان در فردی که هنوز یائسه نشده است، باعث یائسگی جراحی میشود.
حتی پس از هیسترکتومی نیز ممکن است درد ادامه پیدا کند، اگر ضایعات اندومتریوز باقی مانده باشند یا اختلالات کف لگن، مثانه، روده، اعصاب یا سیستم اسکلتیعضلانی نیز در ایجاد درد نقش داشته باشند.
هیسترکتومی تضمینکننده درمان کامل اندومتریوز نیست.
تغذیه، سبک زندگی و اندومتریوز
هیچ رژیم غذایی خاصی ثابت نشده است که بتواند اندومتریوز را درمان یا ضایعات آن را از بین ببرد.
بااینحال، الگوی غذایی متعادل ممکن است از سلامت عمومی، سطح انرژی، علائم گوارشی، سلامت قلب و آمادگی برای بارداری حمایت کند.
یک رژیم متنوع میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سبزیجات و میوهها
- غلات کامل
- حبوبات
- ماهی
- تخممرغ، مرغ، لبنیات یا سایر منابع پروتئین براساس ترجیح فرد
- مغزها و دانهها
- چربیهای غیراشباع
بعضی زنان متوجه میشوند برخی غذاها نفخ یا علائم گوارشی آنها را تشدید میکنند. یک رویکرد شخصیسازیشده ممکن است مفیدتر از پیروی از رژیمهای محدودکننده رایج در فضای آنلاین باشد.
حذف چندین گروه غذایی بدون راهنمایی حرفهای میتواند به کمبودهای تغذیهای منجر شود و غذاخوردن را به تجربهای پراسترس تبدیل کند.
تحرک منظم، خواب کافی، ترک سیگار، محدودکردن الکل، فیزیوتراپی کف لگن، حمایت روانشناختی و روشهای مدیریت درد ممکن است کیفیت زندگی بعضی افراد را بهتر کنند.
این اقدامات میتوانند مکمل مراقبت پزشکی باشند، اما نباید جایگزین تشخیص یا درمان معرفی شوند.
آیا مکملها میتوانند اندومتریوز را درمان کنند؟
هیچ مکملی ثابت نشده است که بتواند اندومتریوز را از بین ببرد.
محصولاتی که با ادعای «تنظیم هورمونها»، «پاکسازی رحم»، «ازبینبردن کیستها» یا «بازگرداندن باروری» تبلیغ میشوند، باید با احتیاط بررسی شوند.
ممکن است شواهد کافی وجود نداشته باشد، کیفیت محصولات متفاوت باشد و مکملها با داروها، بیهوشی، درمان باروری یا سایر بیماریها تداخل داشته باشند.
NICE اعلام کرده است که شواهد موجود استفاده از داروهای گیاهی چینی یا مکملها را بهعنوان درمان اندومتریوز تأیید نمیکند.
ممکن است مکملی برای درمان یک کمبود اثباتشده یا دلیل پزشکی دیگری تجویز شود. این موضوع با ادعای درمان خود اندومتریوز متفاوت است.
چه زمانی باید به متخصص اندومتریوز ارجاع داده شد؟
ارجاع به متخصص زنان در شرایط زیر توصیه میشود:
- درمان اولیه مؤثر نباشد
- درمان عوارض غیرقابلقبولی ایجاد کند
- علائم زندگی روزمره را بهطور قابلتوجهی مختل کنند
- درد مداوم یا عودکننده باشد
- معاینه احتمال اندومتریوز را مطرح کند
- تشخیص همچنان نامشخص باشد
- نگرانی درباره باروری وجود داشته باشد
ارجاع به مرکز تخصصی اندومتریوز بهخصوص در موارد زیر اهمیت دارد:
- اندومتریومای تخمدان
- اندومتریوز عمقی
- درگیری روده، مثانه یا حالب
- اندومتریوز خارج لگن
- نیاز به جراحی پیچیده
- بیماری قابلتوجه تخمدان همراه با نگرانی باروری
موارد پیچیده ممکن است به تیمی چندتخصصی شامل متخصص زنان، متخصص طب تولیدمثل، جراح کولورکتال، اورولوژیست، رادیولوژیست، متخصص درد، فیزیوتراپیست کف لگن و خدمات حمایت روانشناختی نیاز داشته باشند.
چه زمانی ارزیابی فوری پزشکی ضروری است؟
هر درد لگنی الزاماً ناشی از اندومتریوز نیست.
در شرایط زیر ارزیابی فوری پزشکی ضروری است:
- درد ناگهانی و بسیار شدید باشد
- با سرگیجه، غش، گیجی یا ضعف شدید همراه باشد
- همراه با تب باشد
- با استفراغ مداوم همراه باشد
- همراه با خونریزی شدید باشد
- با ترشح غیرطبیعی واژن همراه باشد
- همراه با درد قفسه سینه یا دشواری تنفس باشد
- همزمان تست بارداری مثبت باشد
علتهای احتمالی شامل پیچخوردگی تخمدان، پارگی یا خونریزی کیست تخمدان، عفونت لگنی، آپاندیسیت، کمخونی شدید یا بارداری خارج رحمی هستند.
این علائم نباید بهطور خودکار بخشی از اندومتریوز شناختهشده فرض شوند.
نتیجهگیری
اندومتریوز یک بیماری واقعی، مزمن و در بعضی موارد تغییردهنده زندگی است.
درد شدید قاعدگی، رابطه جنسی دردناک، علائم گوارشی یا ادراری، ناراحتی مداوم لگن و دشواری بارداری نباید فقط به این دلیل که شایع هستند، نادیده گرفته شوند.
تشخیص اندومتریوز به معنای غیرممکنبودن بارداری نیست. بسیاری از زنان بهطور طبیعی باردار میشوند و برخی دیگر از جراحی، IUI، IVF، حفظ باروری یا رویکرد شخصیسازیشده دیگری سود میبرند.
مناسبترین تصمیم فقط زمانی گرفته میشود که همه جوانب در کنار هم بررسی شوند:
- سن
- علائم
- ذخیره تخمدانی
- وضعیت لولههای فالوپ
- نتیجه آزمایش اسپرم
- سابقه جراحی
- محل بیماری
- اهداف بارداری
- ترجیحات شخصی
مراقبتهای مدرن دیگر فرض نمیکنند همه بیماران باید پیش از شروع درمان تحت جراحی قرار بگیرند. علائم، معاینه، سونوگرافی، MRI و در موارد منتخب فناوریهای تشخیصی جدید میتوانند همگی در ارزیابی نقش داشته باشند.
درعینحال، طبیعیبودن تصویربرداری به این معنا نیست که درد خیالی است یا اندومتریوز سطحی رد شده است.
شاید مهمترین پیام این باشد:
دردی که مرتب نحوه زندگی شما را تغییر میدهد، شایسته بررسی است.
هیچ زنی نباید منتظر بماند تا برای بارداری اقدام کند، علائمش غیرقابلتحمل شوند یا سالها از زندگیاش تحت تأثیر درد قرار بگیرند تا مراقبت مناسب دریافت کند.
برای دسترسی به آموزش معتبر سلامت باروری، پیگیری چرخه، افزایش آگاهی باروری و دریافت حمایت شخصیسازیشده، اپلیکیشن DLady را دانلود کنید.
