اندومتریوز و باروری؛ علائم پنهان، تشخیص، درمان و شانس بارداری
مقدمه
درد شدید پریود، درد هنگام رابطه جنسی، ناراحتی مداوم لگنی یا دشواری در باردارشدن، مشکلاتی نیستند که زنان مجبور باشند آنها را بخشی طبیعی از زندگی خود بدانند. این نشانهها ممکن است دلایل مختلفی داشته باشند و یکی از مهمترین آنها اندومتریوز است.
اندومتریوز یک بیماری مزمن است که میتواند از دوران نوجوانی آغاز شود و بر سلامت جسمی، روانی، روابط عاطفی، فعالیتهای روزمره و باروری تأثیر بگذارد. با وجود شیوع قابلتوجه این بیماری، تشخیص آن در بسیاری از زنان با تأخیر انجام میشود؛ زیرا درد قاعدگی گاهی عادی تلقی میشود یا نشانههای بیماری با مشکلات گوارشی، ادراری و اختلالات دیگر اشتباه گرفته میشوند.
اندومتریوز الزاماً به معنای ناباروری نیست. بسیاری از زنان مبتلا به آن بهصورت طبیعی باردار میشوند؛ اما در برخی افراد، بیماری میتواند احتمال بارداری را کاهش دهد یا مدت انتظار برای بارداری را طولانیتر کند. تشخیص بهموقع، ارزیابی درست و انتخاب درمان متناسب با شرایط هر فرد میتواند از اتلاف زمان و انجام مداخلات غیرضروری جلوگیری کند.
اندومتریوز چیست؟
در اندومتریوز، بافتی شبیه به لایه داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند. این بافت ممکن است در اطراف تخمدانها، لولههای فالوپ، سطح بیرونی رحم، فضای لگن، روده یا مثانه دیده شود.
این ضایعات میتوانند تحت تأثیر تغییرات هورمونی قرار بگیرند و باعث التهاب، درد، ایجاد بافت اسکار و چسبندگی شوند. گاهی نیز کیستهایی در تخمدان ایجاد میشود که به آنها اندومتریوما گفته میشود.
اندومتریوز یک عفونت نیست، سرطان محسوب نمیشود و از طریق تماس جنسی منتقل نمیشود. همچنین ابتلا به آن تقصیر فرد یا نتیجه مستقیم یک رفتار خاص نیست.
سازمان جهانی بهداشت تخمین میزند که حدود ۱۰ درصد زنان و دختران در سنین باروری در جهان با اندومتریوز زندگی میکنند. شدت بیماری و نشانههای آن در همه افراد یکسان نیست.
علائم احتمالی اندومتریوز
نشانههای اندومتریوز میتوانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. بعضی زنان درد شدیدی دارند، درحالیکه در برخی دیگر بیماری بدون علائم واضح است و هنگام بررسی باروری یا انجام جراحی تشخیص داده میشود.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد شدید قبل یا هنگام قاعدگی
- درد لگنی مزمن
- درد هنگام رابطه جنسی یا پس از آن
- درد هنگام دفع مدفوع یا ادرار، بهویژه در دوران پریود
- خونریزی شدید یا طولانی قاعدگی
- لکهبینی بین پریودها
- نفخ، یبوست، اسهال یا تهوع دورهای
- خستگی مداوم
- درد کمر یا پاها
- دشواری در باردارشدن
شدت درد همیشه نشاندهنده شدت یا وسعت بیماری نیست. ممکن است فردی ضایعات محدود اما درد شدید داشته باشد و فرد دیگری با درگیری گسترده، علائم کمی را تجربه کند.
آیا پریود بسیار دردناک طبیعی است؟
احساس گرفتگی خفیف تا متوسط در شروع پریود شایع است؛ اما دردی که باعث غیبت از مدرسه یا محل کار، اختلال در خواب، استفراغ، ضعف شدید یا نیاز مداوم به مسکن شود، باید بررسی شود.
طبیعیدانستن درد شدید میتواند باعث تأخیر در تشخیص بیماریهایی مانند اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم رحم یا عفونتهای لگنی شود.
در صورت شدیدشدن تدریجی درد، آغاز درد قبل از خونریزی، ادامه آن پس از پایان پریود یا وجود درد هنگام رابطه جنسی، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.
اندومتریوز چگونه بر باروری اثر میگذارد؟
بارداری به مجموعهای از مراحل هماهنگ وابسته است: تخمکگذاری، حرکت تخمک در لوله فالوپ، رسیدن اسپرم به تخمک، لقاح، انتقال جنین اولیه به رحم و لانهگزینی در آندومتر.
اندومتریوز ممکن است از چند مسیر بر این فرایند اثر بگذارد:
۱. التهاب در محیط لگن
اندومتریوز میتواند محیطی التهابی در لگن ایجاد کند. این التهاب ممکن است بر عملکرد تخمک، اسپرم، لولههای رحمی یا فرایند لقاح اثر بگذارد. بااینحال، شدت این تأثیر در همه افراد یکسان نیست.
۲. چسبندگی و تغییر ساختار لگن
بافت اسکار و چسبندگی ممکن است موقعیت تخمدان یا لوله فالوپ را تغییر دهد. در موارد شدید، حرکت تخمک به داخل لوله دشوارتر میشود یا لولهها دچار انسداد میشوند.
۳. اندومتریومای تخمدان
کیست اندومتریوزی میتواند با بافت تخمدان درگیر شود. خود بیماری و همچنین بعضی جراحیهای تخمدان ممکن است بر ذخیره تخمدانی اثر بگذارند. به همین دلیل، تصمیم برای جراحی اندومتریوما باید با توجه به سن، درد، اندازه و ظاهر کیست، سابقه جراحی، ذخیره تخمدان و برنامه بارداری گرفته شود.
۴. اثر احتمالی بر کیفیت تخمک و لانهگزینی
پژوهشها نشان میدهند که در برخی زنان مبتلا به اندومتریوز، کیفیت تخمک یا شرایط لانهگزینی ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد؛ اما نمیتوان براساس وجود اندومتریوز بهتنهایی نتیجه گرفت که تخمکها کیفیت مناسبی ندارند یا بارداری ممکن نیست.
آیا همه زنان مبتلا به اندومتریوز نابارور میشوند؟
خیر. اندومتریوز احتمال بارداری را صفر نمیکند. بسیاری از زنان مبتلا بدون استفاده از درمانهای کمکباروری باردار میشوند.
شانس بارداری به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- سن زن
- مدت تلاش برای بارداری
- شدت و محل بیماری
- باز یا بستهبودن لولهها
- ذخیره تخمدان
- منظمبودن تخمکگذاری
- نتیجه آزمایش اسپرم
- سابقه جراحی لگن یا تخمدان
- وجود بیماریهای همراه
بنابراین، تنها با مشاهده یک کیست اندومتریوزی یا شنیدن تشخیص اندومتریوز نمیتوان درباره آینده باروری فرد قضاوت کرد.
اندومتریوز چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص معمولاً با گرفتن شرححال دقیق آغاز میشود. پزشک درباره زمان درد، ارتباط آن با پریود، رابطه جنسی، دفع، سابقه خانوادگی، جراحیها و برنامه بارداری سؤال میکند.
معاینه
معاینه لگنی ممکن است حساسیت، توده، محدودیت حرکت رحم یا نشانههای دیگری را آشکار کند؛ اما طبیعیبودن معاینه، اندومتریوز را رد نمیکند.
سونوگرافی
سونوگرافی واژینال میتواند در شناسایی اندومتریومای تخمدان و بعضی انواع اندومتریوز عمقی مفید باشد. بااینحال، ضایعات سطحی و کوچک ممکن است در سونوگرافی دیده نشوند.
MRI
در موارد خاص، MRI برای بررسی درگیری عمیق، برنامهریزی جراحی یا ارزیابی اندامهایی مانند روده و مثانه درخواست میشود.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی جراحیای است که طی آن پزشک با دوربین داخل شکم و لگن را مشاهده میکند و در صورت لزوم نمونهبرداری یا درمان انجام میدهد.
با پیشرفت تصویربرداری، همه افراد برای تشخیص اولیه به لاپاراسکوپی نیاز ندارند. تصمیم به جراحی باید براساس علائم، یافتههای تصویربرداری، پاسخ به درمان، برنامه باروری و احتمال سود و زیان آن گرفته شود.
آیا آزمایش خون اندومتریوز را تشخیص میدهد؟
در حال حاضر، آزمایش خون منفردی وجود ندارد که بتواند اندومتریوز را با اطمینان تأیید یا رد کند. بعضی شاخصها مانند CA-125 ممکن است در شرایط مختلف افزایش پیدا کنند و برای غربالگری عمومی یا تشخیص قطعی مناسب نیستند.
آزمایش AMH نیز آزمایش اندومتریوز نیست. AMH برای تخمین پاسخ احتمالی تخمدان به تحریک دارویی و بخشی از ارزیابی ذخیره تخمدانی استفاده میشود، اما بهتنهایی کیفیت تخمک یا امکان بارداری طبیعی را مشخص نمیکند.
درمان اندومتریوز چگونه انتخاب میشود؟
درمان واحدی برای همه وجود ندارد. هدف درمان ممکن است کنترل درد، حفظ عملکرد تخمدان، بهبود کیفیت زندگی، کمک به بارداری یا ترکیبی از این موارد باشد.
درمان دارویی
داروهای ضدالتهاب میتوانند برای کاهش درد استفاده شوند. درمانهای هورمونی نیز ممکن است فعالیت بیماری و درد را کاهش دهند. قرصهای هورمونی، پروژستینها و برخی داروهای مهارکننده هورمونی از گزینههای احتمالی هستند.
درمانهای هورمونی معمولاً هنگام مصرف از تخمکگذاری یا بارداری جلوگیری میکنند؛ بنابراین برای فردی که همان زمان در حال تلاش برای بارداری است، درمان افزایشدهنده شانس بارداری محسوب نمیشوند. آنها بیشتر برای کنترل علائم یا مدیریت بیماری در دورهای که بارداری برنامهریزی نشده است کاربرد دارند.
جراحی
در جراحی ممکن است ضایعات اندومتریوز، چسبندگیها یا کیستها برداشته شوند. جراحی در برخی بیماران باعث کاهش درد یا بهبود شرایط آناتومیک میشود؛ اما همیشه لازم نیست و نتیجه آن برای باروری در همه افراد یکسان نیست.
جراحی مکرر تخمدان، بهویژه برای اندومتریوما، ممکن است بخشی از بافت سالم تخمدان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. پیش از تصمیمگیری باید درباره اثر احتمالی جراحی بر ذخیره تخمدان، احتمال بازگشت بیماری و گزینههای حفظ باروری مشورت شود.
بارداری طبیعی، IUI یا IVF؟
انتخاب روش به شرایط زوج بستگی دارد.
اگر زن سن پایینتری داشته باشد، لولهها باز باشند، ذخیره تخمدانی مناسب باشد، آزمایش اسپرم طبیعی یا نزدیک به طبیعی باشد و مدت تلاش طولانی نشده باشد، ممکن است مدتی تلاش طبیعی با زمانبندی درست پیشنهاد شود.
در بعضی موارد خفیف، IUI همراه یا بدون تحریک تخمدان در نظر گرفته میشود. اگر لولهها بسته باشند، سن بالاتر باشد، ذخیره تخمدان کاهش یافته باشد، عامل مردانه قابلتوجه وجود داشته باشد یا درمانهای قبلی موفق نباشند، IVF ممکن است گزینه مناسبتری باشد.
وجود اندومتریوز به این معنا نیست که همه افراد مستقیماً به IVF نیاز دارند.
آیا بارداری اندومتریوز را درمان میکند؟
بارداری درمان قطعی اندومتریوز نیست. برخی زنان در دوران بارداری یا شیردهی کاهش موقت علائم را تجربه میکنند، اما بیماری ممکن است پس از بازگشت چرخههای قاعدگی دوباره علامتدار شود.
پیشنهاد بارداری بهعنوان «درمان اندومتریوز» رویکرد درستی نیست. زمان بارداری باید بر پایه خواست، آمادگی جسمی و روانی و شرایط فردی انتخاب شود.
نقش تغذیه و سبک زندگی
هیچ رژیم غذایی مشخصی ثابت نشده است که اندومتریوز را درمان کند یا ضایعات آن را از بین ببرد. بااینحال، تغذیه متعادل میتواند به سلامت عمومی، تنظیم وزن و کنترل بعضی علائم گوارشی کمک کند.
الگوی غذایی سالم میتواند شامل سبزیجات، میوهها، غلات کامل، حبوبات، ماهی، منابع پروتئینی متنوع و چربیهای غیراشباع باشد. محدودکردن دخانیات، مصرف الکل و غذاهای بسیار فرآوریشده نیز برای سلامت عمومی و باروری منطقی است.
فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و روشهای مدیریت استرس ممکن است به کنترل درد و کیفیت زندگی کمک کنند؛ اما نباید جایگزین درمان پزشکی شوند.
چه زمانی باید برای ارزیابی باروری اقدام کرد؟
بهطور کلی، افرادی که کمتر از ۳۵ سال دارند پس از ۱۲ ماه تلاش منظم و بدون پیشگیری و افراد ۳۵ ساله یا بالاتر پس از حدود ۶ ماه بهتر است ارزیابی شوند.
در صورت وجود اندومتریوز شناختهشده یا مشکوک، درد شدید، جراحی تخمدان، ذخیره تخمدانی پایین، پریود نامنظم، انسداد لوله یا عامل مردانه، ممکن است ارزیابی زودتر منطقی باشد.
بررسی باید هر دو نفر را شامل شود. تمرکز صرف بر زن میتواند عامل مردانه یا ترکیبی را نادیده بگیرد.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
درد ناگهانی و بسیار شدید لگن، سرگیجه یا غش، تب، استفراغ مداوم، خونریزی شدید یا درد همراه با مثبتشدن تست بارداری نیازمند ارزیابی سریع است. این علائم میتوانند با پارگی کیست، پیچخوردگی تخمدان، عفونت یا بارداری خارج از رحم مرتبط باشند.
جمعبندی
اندومتریوز بیماری واقعی و مزمنی است که میتواند باعث درد و کاهش باروری شود، اما تشخیص آن به معنای پایان امکان بارداری نیست. شدت علائم، وسعت بیماری و تأثیر آن بر باروری در هر فرد متفاوت است.
بهترین تصمیم زمانی گرفته میشود که سن، ذخیره تخمدان، وضعیت لولهها، آزمایش اسپرم، شدت درد، سابقه جراحی و اهداف باروری همزمان بررسی شوند. درمان باید شخصیسازیشده باشد و ممکن است از کنترل علائم و تلاش طبیعی تا جراحی یا درمانهای کمکباروری متغیر باشد.
این مقاله جایگزین تشخیص و توصیه پزشک نیست. در صورت درد شدید پریود، درد هنگام رابطه یا نگرانی درباره باروری، ارزیابی توسط متخصص زنان یا پزشکی تولیدمثل ضروری است.
