چرا ظاهر اسپرم در باروری اهمیت دارد؟
مقدمه
در ارزیابی سلامت باروری مردان، بسیاری از افراد ابتدا به تعداد اسپرم (Sperm Count) توجه میکنند. اما واقعیت علمی این است که باروری مردان تنها به «وجود اسپرم» یا حتی «تعداد زیاد اسپرم» محدود نمیشود. حتی در شرایطی که تعداد و حرکت اسپرم در محدوده طبیعی قرار دارند، ممکن است بارداری رخ ندهد. یکی از دلایل مهم این مسئله، شکل اسپرم یا همان مورفولوژی اسپرم (Sperm Morphology) است.
مطالعات منتشرشده توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO)، انجمن پزشکی باروری آمریکا (ASRM) و انجمن اورولوژی اروپا (EAU) نشان میدهد که مورفولوژی اسپرم یکی از سه پارامتر اصلی آزمایش مایع منی در کنار تعداد و حرکت است و در کیفیت لقاح و رشد جنین نقش مستقیم دارد.
مورفولوژی اسپرم چیست؟
مورفولوژی اسپرم به ارزیابی اندازه، تقارن و ساختار بخشهای مختلف اسپرم گفته میشود. در آزمایشگاه، نمونه مایع منی رنگآمیزی شده و زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا مشخص شود چه درصدی از اسپرمها ساختار طبیعی دارند.
بر اساس آخرین راهنمای WHO (ویرایش ششم)، حد پایین مرجع برای شکل طبیعی اسپرم ۴ درصد در نظر گرفته شده است. این بدان معناست که حتی در مردان بارور نیز درصد زیادی از اسپرمها ممکن است غیرطبیعی باشند، اما وجود حداقل ۴ درصد اسپرم با ساختار کاملاً طبیعی میتواند برای باروری کافی باشد.
ساختار طبیعی اسپرم چگونه است؟
یک اسپرم طبیعی از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
1️⃣ سر (Head)
- بیضیشکل و متقارن
- دارای آکروزوم مشخص
- بدون واکوئلهای بزرگ
- حاوی ماده ژنتیکی سالم
سر اسپرم وظیفه انتقال DNA پدری را بر عهده دارد. همچنین آکروزوم که در بخش قدامی سر قرار دارد، آنزیمهایی ترشح میکند که برای نفوذ به لایههای محافظ تخمک ضروری هستند.
2️⃣ قطعه میانی (Midpiece)
- باریک و منظم
- همراستا با سر
- حاوی میتوکندریها
قطعه میانی منبع انرژی اسپرم است. هرگونه ناهنجاری در این بخش میتواند توان حرکتی را کاهش دهد.
3️⃣ دم (Tail)
- بلند و یکنواخت
- بدون پیچخوردگی یا شکستگی
- مسئول حرکت پیشرونده
دم سالم، امکان حرکت مؤثر اسپرم در مسیر دستگاه تناسلی زن را فراهم میکند.
انواع ناهنجاریهای مورفولوژیک
ناهنجاریهای سر
- سر گرد (Globozoospermia)
- سر بسیار بزرگ یا کوچک
- سر دوگانه
- آکروزوم ناقص
این ناهنجاریها میتوانند مانع نفوذ اسپرم به تخمک یا انتقال صحیح DNA شوند.
ناهنجاریهای قطعه میانی
- ضخیم یا بسیار نازک
- خمیده
- اتصال نامناسب به سر
این موارد معمولاً با کاهش انرژی و حرکت ضعیف مرتبطاند.
ناهنجاریهای دم
- دم کوتاه
- دم چندگانه
- دم پیچخورده
- شکستگی دم
این اختلالها باعث حرکت ناکارآمد میشوند.
چرا شکل اسپرم در لقاح اهمیت دارد؟
لقاح تنها به رسیدن اسپرم به تخمک محدود نمیشود. اسپرم باید:
- به لایه زونا پلوسیدا متصل شود
- آن را سوراخ کند
- ماده ژنتیکی سالم را وارد تخمک کند
- تقسیم سلولی اولیه را آغاز کند
مطالعات نشان دادهاند که درصد پایین شکل طبیعی میتواند با:
- کاهش نرخ لقاح
- کاهش کیفیت بلاستوسیست
- افزایش احتمال سقط زودرس
- کاهش موفقیت IVF
همراه باشد.
آیا مورفولوژی بهتنهایی تعیینکننده است؟
خیر. هیچ راهنمای علمی توصیه نمیکند که تنها بر اساس شکل اسپرم تصمیمگیری شود. ارزیابی جامع باید شامل:
- تعداد اسپرم
- حرکت اسپرم
- یکپارچگی DNA
- وضعیت هورمونی
- سابقه پزشکی
باشد.
آیا شکل اسپرم قابل بهبود است؟
در بسیاری از موارد، بله. بسته به علت زمینهای، اصلاح موارد زیر میتواند کمککننده باشد:
- ترک سیگار
- کاهش وزن
- اصلاح رژیم غذایی
- مصرف آنتیاکسیدانها
- درمان واریکوسل
- کاهش استرس
- بهبود خواب
چرخه تولید اسپرم حدود ۷۰ تا ۹۰ روز طول میکشد، بنابراین تغییرات سبک زندگی معمولاً طی ۳ ماه اثر خود را نشان میدهند.
جمعبندی
شکل اسپرم یکی از مهمترین شاخصهای سلامت باروری مردان است. اگرچه بهتنهایی تعیینکننده نیست، اما در کنار تعداد و حرکت، تصویری دقیقتر از وضعیت باروری ارائه میدهد.
باروری مردان یک مسئله چندبعدی است و بررسی جامع آن، نخستین قدم برای تصمیمگیری آگاهانه در مسیر پدر شدن است.
